Projekt „Zintegrowany system gospodarki odpadowo-energetycznej w Regionie Południowym województwa podkarpackiego – I etap”, wart ponad 105 mln zł, całkowicie zmienił sposób, w jaki południowe Podkarpacie radzi sobie z odpadami i stał się jednym z najlepszych przykładów gospodarki o obiegu zamkniętym w Polsce.

– Dzięki nowoczesnym technologiom mechanicznego i biologicznego przetwarzania odzyskujemy surowce, wykorzystujemy bioodpady, a wkrótce będziemy produkować energię z pozostałości po ich sortowaniu. W ten sposób zdecydowanie ograniczymy ilość odpadów trafiających na składowisk – mówi Janusz Fic, prezes Krośnieńskiego Holdingu Komunalnego.

28 gmin postawiło na współpracę

Odpady nie znają granic administracyjnych. Dlatego aż 28 gmin południowego Podkarpacia zdecydowało się połączyć siły i stworzyć wspólny system gospodarowania nimi. To ogromne przedsięwzięcie objęło swoim zasięgiem około 350 tysięcy mieszkańców – od Cisnej, Jaślisk i Lutowisk w Bieszczadach, po Brzozów, Sanok i Lesko. Jedna piąta całej populacji województwa podkarpackiego została włączona do projektu, którego liderem jest Miasto Krosno.

– Tylko dzięki dobrej współpracy mogliśmy stworzyć system, który działa sprawnie i pozwala korzystać z efektów skali. Kluczem do sukcesu jest trwałe partnerstwo z gminami, dzięki któremu zrealizowaliśmy projekt niemożliwy do wykonania przez pojedyncze samorządy – zaznacza Janusz Fic.

Odzysk, recykling, mniej składowania

Celem inwestycji nie było wyłącznie dostosowanie się do wymogów prawa krajowego i unijnego. Krośnieński Holding Komunalny chciał całkowicie zmienić sposób myślenia o odpadach – nie jako o problemie, ale jako o cennym zasobie.

Projekt zakładał, że coraz większa część odpadów będzie odzyskiwana i ponownie wykorzystywana. Chodziło nie tylko o papier, szkło czy tworzywa sztuczne, ale także o odpady zielone i kuchenne, które można przetwarzać na kompost. Z kolei to, czego nie da się odzyskać w żaden sposób, zamiast trafiać na składowisko, będzie wykorzystane do produkcji energii.

Dzięki takiemu podejściu system w Krośnie działa dziś zgodnie z zasadą gospodarki o obiegu zamkniętym – nic się nie marnuje, a każdy odpad ma drugie życie.

Nowoczesna sortownia

Nowa sortownia w Krośnie działa niemal jak laboratorium. W dużej mierze maszyny wykonują pracę, a ludzie jedynie doglądają procesu. Odpady trafiają na linię, gdzie kolejne urządzenia rozdzielają je według rodzaju materiału i wielkości.

Urządzenie optyczne oddziela tworzywa i kieruje je na specjalistyczną maszynę, która rozdziela je na płaskie – takie jak folie – oraz przestrzenne, np. butelki. Następnie do działania włączają się kolejne urządzenia, zdolne do rozpoznawania materiału, z którego wykonany jest odpad. W ułamku sekundy „wypychają” z taśmy np. butelki PET, rozróżniając nawet ich kolory. Dzięki temu surowce trafiają do odpowiednich boksów, skąd później przekazywane są do recyklingu. Metale również podlegają odzyskowi – magnesy i separatory magnetyczne wyłapują zarówno stal, jak i aluminium, dzięki czemu żadna puszka nie ginie w zmieszanej masie.

Pracownicy zajmują się już tylko kontrolą jakości. To ogromna zmiana w porównaniu z czasami, kiedy większość pracy wykonywano ręcznie.

Kompost z bioodpadów

Drugim filarem inwestycji była budowa nowej części biologicznej. Tworzą ją 22 ogromne komory – nazywane bioreaktorami – w których odpady organiczne rozkładają się w kontrolowanych warunkach. Nazwa brzmi groźnie, bo kojarzy się z reaktorami jądrowymi, ale w rzeczywistości bioreaktor to nic innego jak szczelna hala, w której odbywają się naturalne procesy podobne do kompostowania w ogrodzie, tylko w dużo większej skali i pod pełną kontrolą. Do takich komór trafiają odpadki kuchenne, trawa, liście i gałęzie. W obecności tlenu, przy odpowiedniej temperaturze i wilgotności, zmieniają się one w wartościowy kompost. Cały proces odbywa się w zamknięciu, a powietrze przechodzi przez specjalne filtry, dzięki czemu z instalacji nie wydobywają się żadne nieprzyjemne zapachy. Gotowy kompost „Krośniczek” jest dostępny dla mieszkańców – można go wykorzystać jako środek poprawiający właściwości gleby w ogrodach i na działkach.

Nowatorskie rozwiązania w praktyce

Modernizacja krośnieńskiej instalacji nie polegała tylko na dobudowaniu hal. Wprowadzono tu technologie, które do tej pory rzadko wykorzystywano w Polsce w takiej skali. Sortownia jest niemal w pełni zautomatyzowana – to komputery i czujniki „rozpoznają” odpady i kierują je w odpowiednie miejsca, ludzie jedynie kontrolują ich pracę. Dzięki temu odzysk jest dokładniejszy, a surowce czystsze.  To zwiększa skuteczność, przyspiesza procesy i poprawia warunki pracy.

Pełna hermetyzacja procesów biologicznych sprawiła, że zakład stał się neutralny dla otoczenia i nie budzi obaw mieszkańców.

Ponad 90% odzysku – niemal zamknięty obieg

Zakład w Krośnie ma dziś moc przerobową na poziomie 67 tys. ton rocznie dla przetwarzania mechanicznego i 30 tys. ton rocznie dla procesów przetwarzania biologicznego. W 2024 r. przetworzono około 68 tys. ton odpadów, 46 tys. w części mechanicznej i 22 tys. w części biologicznej. Do recyklingu trafiło ponad 10 tys. ton materiałów. Bioodpady zamieniły się w kompost, a frakcja, której nie można było wykorzystać w inny sposób, została przygotowana jako paliwo do odzysku energetycznego.

Przetwarzanie odpadów w latach 2021–2024 w Regionalnym Centrum Odzysku Odpadów w Krośnie (w tonach)

– Zwiększyliśmy ilości przetwarzanych odpadów, ale przede wszystkim znacząco podnieśliśmy poziom odzysku surowców i materiałów z dostarczanego do naszej instalacji strumienia odpadów – wyjaśnia Janusz Fic. Dziś Krosno może się pochwalić wskaźnikiem odzysku na poziomie 90-95%. Na składowisko trafia niewielka część odpadów, których nie da się wykorzystać w żaden sposób. To wynik, który stawia miasto w czołówce polskich samorządów.

Więcej niż PSZOK

Projekt obejmował także budowę nowoczesnego Punktu Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych (PSZOK). To miejsce, w którym mieszkańcy Krosna mogą oddać około 20 frakcji odpadów – od gruzu i mebli, przez elektrośmieci, po odpady niebezpieczne. Obiekt zaprojektowano tak, by był przyjazny i intuicyjny – system rampowy sprawia, że wyrzucanie odpadów jest wygodne, a całość uzupełnia ścieżka edukacyjna i kącik rzeczy używanych.

W 2024 r. PSZOK odwiedziło ponad 33 tys. osób, które oddały łącznie ponad 3 tys. ton odpadów.

Finansowanie projektu

Całkowity koszt projektu „Zintegrowany system gospodarki odpadowo-energetycznej w Regionie Południowym województwa podkarpackiego – I etap” wyniósł 105,7 mln zł. Wydatki kwalifikowalne sięgnęły 68 mln zł. 85% tej kwoty zostało sfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020.

Łączna wartość unijnego dofinansowania wyniosła ponad 57,8 mln zł. Dodatkowo projekt został wsparty pożyczką z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w wysokości ok. 18,7 mln zł. To dzięki tym środkom możliwe było zrealizowanie inwestycji w tak dużej skali, bez nadmiernego obciążania budżetów gmin.

Domknięcie obiegu dzięki blokowi energetycznemu

Choć projekt zakończył się w 2021 r., Krośnieński Holding Komunalny nie spoczywa na laurach. W ramach drugiego etapu projektu powstaje obecnie blok energetyczny, w którym paliwem będą pozostałości z sortowania odpadów. To właśnie ta inwestycja sprawi, że obieg będzie w pełni zamknięty. Surowce wracają do recyklingu, bioodpady w formie kompostu trafiają do mieszkańców, a to, czego nie da się odzyskać, zostanie przekształcone w ciepło i energię elektryczną.

Po uruchomieniu bloku energetycznego niemal 80% energii w Elektrociepłowni Krosno będzie pochodziło z kogeneracji. Ciepło zasili miejską sieć, a wytworzony prąd zostanie przeznaczony zarówno na potrzeby spółki, jak i dostarczony do obiektów miejskich w ramach Krośnieńskiego Klastra Energii.

– To inwestycja, która zintegruje gospodarkę odpadami z energetyką i pozwoli nam jeszcze lepiej wykorzystać potencjał odpadów – podsumowuje prezes Janusz Fic.

Co to jest kogeneracja?

To proces jednoczesnego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła w jednym źródle. Dzięki temu paliwo wykorzystywane jest znacznie efektywniej niż w przypadku oddzielnej produkcji prądu i ciepła, co pozwala ograniczać straty energii oraz emisję zanieczyszczeń.

Perspektywa: model dla całej Polski

Projekt w Krośnie to wzorcowy przykład gospodarki o obiegu zamkniętym. Każdy odpad znajduje tu swoje miejsce: surowce są odzyskiwane, bioodpady zamieniają się w kompost, a frakcja resztkowa – w energię. Dzięki współpracy wielu gmin, odważnym decyzjom samorządu i wsparciu Unii Europejskiej udało się stworzyć system, który zmienia życie mieszkańców i chroni środowisko.

Krosno pokazuje, że nawet średniej wielkości miasto może być liderem zielonej transformacji. To model, z którego mogą czerpać inne regiony Polski – dowód na to, że gospodarka odpadami może być nowoczesna, efektywna i przyjazna ludziom.