– W tej perspektywie mamy do dyspozycji ogromne środki unijne na ochronę środowiska i żeby je skutecznie oraz efektywnie wykorzystać, rozpoczęliśmy od projektu LIFE „Podkarpackie – żyj i oddychaj”, który znacząco ułatwia ich wdrażanie – mówi Władysław Ortyl, marszałek województwa podkarpackiego. – Ten ambitny projekt, współfinansowany przez Komisję Europejską i budżet krajowy, zapewni, że każda wydana złotówka przyniesie regionowi możliwie największe korzyści.

Cele i założenia

Projekt realizowany do 2033 r. zakłada systemowe podejście oparte na czterech filarach: doradztwie, edukacji, zarządzaniu energią oraz planowaniu przestrzennym. Jego celem jest racjonalne wykorzystanie lokalnego potencjału energetycznego, rozwój odnawialnych źródeł energii oraz poprawa jakości powietrza i życia mieszkańców regionu. Kluczową ambicją jest także przygotowanie samorządów do lepszego wykorzystania dostępnych funduszy unijnych na cele środowiskowe i energetyczne.

– Nasi doradcy będą blisko ludzi. Pomogą w wymianie „kopciuchów”, doradzą w zakresie termomodernizacji, wskażą najlepsze źródła finansowania i pomogą w wyborze instalacji OZE – tłumaczy Anna Lorynowicz, kierownik projektu. – W ponad 60 gminach działają wyszkoleni doradcy. Projekt sfinansuje również ich studia podyplomowe, aby jeszcze lepiej wspierali lokalne społeczności.

Zespół projektowy działa w strukturze Departamentu Ochrony Środowiska UMWP. – U nas krzyżują się drogi z Brukseli, Warszawy i partnerów z regionu. Musimy nimi umiejętnie zarządzać – przyznaje Lorynowicz. Zespół liczy 12 osób, które odpowiadają za bieżącą koordynację działań, współpracę z partnerami i nadzór nad wdrażaniem poszczególnych modułów projektu.

Wyróżnikiem projektu jest także autorski moduł zakładający stworzenie Inteligentnego Systemu Zarządzania Energią SEMS (Smart Energy Management System) na poziomie gmin. Pozwoli on na racjonalne zarządzanie energią, ale również umożliwi jej efektywne magazynowanie oraz planowanie z wykorzystaniem m.in. potencjału wód opadowych. Modele zarządzania energią wypracowane w pilotażowych gminach będą mogły zostać przeniesione na grunt innych samorządów. Ważną innowacją jest także planowane włączenie mieszkańców i lokalnych firm do systemu, co zwiększy jego użyteczność i skuteczność.

Partnerzy i finansowanie

W projekcie uczestniczy 61 gmin, czterech partnerów merytorycznych: Rzeszowska Agencja Rozwoju Regionalnego, Stowarzyszenie EKOSKOP, Instytut Technologii Paliw i Energii i Stowarzyszenie im. prof. Żmijewskiego, partner zagraniczny ze Słowacji i szereg instytucji wspierających.

Budżet przedsięwzięcia pochodzi z trzech źródeł: Komisji Europejskiej (ok. 66 mln zł), Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (ponad 38 mln zł) oraz z wkładu własnego partnerów (ok. 5,5 mln zł).

Gminy pilotażowe

– Energetyczny pilotaż to element, który wyróżnia nasz projekt LIFE na tle innych tego typu projektów w kraju. Naszym celem była nie tylko edukacja w sferze ochrony powietrza, ale także to, aby powstały różne modele zarządzania energią – mówi Andrzej Kulig, dyrektor Departamentu Ochrony Środowiska.

Rzeszów, Krosno, Mielec, Dębica i Zagórz – pięć samorządów, które opracowują własne systemy zarządzania energią. W każdym powołano zespół ds. zarządzania energią, który otrzymał fundusze na zatrudnienie doradcy oraz na ekspertyzy. W Zagórzu powstała już spółdzielnia energetyczna, która przygotowuje wniosek do Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa.

– Pilotażowe gminy są na początkowym etapie projektu i skupiają się głównie na zarządzaniu energią w swoich jednostkach, aby obniżyć koszty, ale chcemy, by wypracowały również rozwiązania, które dostarczą tańszej energii mieszkańcom Podkarpacia – mówi Andrzej Kulig.

Co osiągnięto po roku?

Miniony rok był czasem intensywnych przygotowań i działań: rozpoczęto pracę doradców ds. powietrza i energii, wykonano tysiące kontroli palenisk, ruszyły lokalne akcje edukacyjne, warsztaty, spotkania z mieszkańcami. Doradcy dotarli z informacją do ponad 60 tys. mieszkańców. Trwa również budowa aplikacji SEMS, zakupiono sprzęt termowizyjny, rozpoczęto organizację akcji z wykorzystaniem dronów. Partnerzy projektu wnieśli ogromny wkład merytoryczny, tworząc wysokiej jakości materiały edukacyjne i dokumenty strategiczne. Samorządy zyskały nie tylko wsparcie doradcze, ale też narzędzia i wiedzę potrzebną do planowania konkretnych działań inwestycyjnych w energetyce.

Co dalej?

– Projekt nabrał realnego tempa. Idziemy do przodu z kolejnymi działaniami! – podkreśla Anna Lorynowicz. Do końca roku zaplanowano testy systemu SEMS, badania kamerą termowizyjną, akcje z dronami oraz spotkania z mieszkańcami. Przewidziano także kolejne działania edukacyjne i prezentację modeli zarządzania energią opracowanych przez gminy pilotażowe. W przyszłości projekt może stać się punktem odniesienia dla innych regionów Polski i Europy.

„Podkarpackie – żyj i oddychaj” to przedsięwzięcie, które łączy lokalne potrzeby z europejską wizją zielonej transformacji. Stanowi wzór współpracy, efektywności i odpowiedzialności – nie tylko dla Podkarpacia, ale dla całej Polski.

Efekty po roku

• 62 doradców ds. powietrza i energii pracuje w gminach
• 5 doradców ds. zarządzania energią w gminach pilotażowych
• 4 subregionalnych doradców biznesu i energii w RARR
• 4263 kontrole palenisk
• 60 tys. mieszkańców objętych działaniami edukacyjnymi
• 4 kamery termowizyjne zakupione przez RARR, badania ruszają jesienią
• System SEMS do zarządzania energią – ukończona część prac programistycznych
• 5 gmin pilotażowych tworzy własne modele energetyczne
• 16 planowanych akcji z wykorzystaniem drona antysmogowego
• Działania edukacyjne w szkołach i społecznościach lokalnych
• Podręcznik o spółdzielniach energetycznych w przygotowaniu
• Warsztaty i broszury dla mieszkańców o eksploatacji pieców i przestrzeganiu uchwały antysmogowej
• Szkolenia dla jednostek samorządu terytorialnego, straży gminnych i doradców
• Nowe zapisy środowiskowe w strategiach gmin, które ich wcześniej nie miały
• Rozbudowana sieć współpracy między jednostkami samorządu terytorialnego, organizacjami pozarządowymi i ekspertami ds. energii.

Partnerzy merytoryczni i ich wkład

Rzeszowska Agencja Rozwoju Regionalnego (RARR) – analizowała dokumenty strategiczne gmin pod kątem spójności z celami projektu; wspiera samorządy w aktualizacji strategii środowiskowych; tworzy aplikację SEMS; kupiła sprzęt i planuje kampanie termowizyjne i pomiary z drona.

Stowarzyszenie EKOSKOP – szkoliło doradców w prowadzeniu zajęć edukacyjnych z dziećmi i dorosłymi, prowadzi warsztaty z uczniami i organizuje debaty o powietrzu w podkarpackich miastach.

Instytut Technologii Paliw i Energii (ITPE) – szkolił mieszkańców w zakresie eksploatacji urządzeń grzewczych, przygotował broszury, prowadził szkolenia dla jednostek samorządu terytorialnego i doradców w zakresie uchwały antysmogowej i kontroli palenisk.

Stowarzyszenie im. prof. Żmijewskiego – analizuje potencjał gmin, opracowuje modele zarządzania energią, prowadzi szkolenia na temat klastrów, spółdzielni i wirtualnych elektrowni, przygotowuje podręcznik o spółdzielniach energetycznych.

Czym jest aplikacja SEMS?

Aplikacja SEMS (Smart Energy Management System) to nowoczesne narzędzie do zarządzania energią w gminach, tworzone w ramach projektu „Podkarpackie – żyj i oddychaj”. Umożliwia:

• Planowane w przyszłości objęcie systemem także mieszkańców, przedsiębiorców i społeczności energetycznych
• Monitorowanie zużycia, zapotrzebowania i produkcji energii w jednostkach samorządowych
• Automatyczny import danych z faktur energetycznych i generowanie powiadomień o nieefektywnym zużyciu energii (np. o mocy biernej)
• Analizę danych przez doradców energetycznych w przejrzystym panelu.

System SEMS ma pomóc gminom w podejmowaniu trafnych decyzji inwestycyjnych, poprawić efektywność energetyczną i zmniejszyć koszty. To rozwiązanie, które zwiększy przejrzystość i skuteczność działań energetycznych na poziomie lokalnym.