Dzięki funduszom europejskim i zaangażowaniu lokalnych społeczności w ostatnich latach centra powstawały w wielu miejscach. Część z nich zlokalizowano w sąsiedztwie parków narodowych, jak choćby Centrum Promocji Leśnictwa w Mucznem czy terenowe stacje edukacji ekologicznej Bieszczadzkiego PN w Wołosatem i Suchych Rzekach. Ale też w takich, które do niedawna nie kojarzyły się z obszarami cennymi ekologicznie, np. w Tarnobrzegu i Rzeszowie.

Zmiana wizerunku i nowe spojrzenie

Centra edukacji ekologicznej wypełniają swoją misję w różny sposób, co dobrze widać na przykładzie Regionalnego Centrum Promocji Obszaru Natura 2000 w Tarnobrzegu (RCPON2000) oraz Podkarpackiego Centrum Edukacji Ekologicznej w Rzeszowie (PCEE).

Pierwsze zostało otwarte w 2014 r. Jego utworzenie było współfinansowane przez Regionalny Program Operacyjny Województwa Podkarpackiego (RPO WP). Powstało w skrzydle zamku Dzikowskiego, w którym mieści się miejskie muzeum. – Szybko okazało się, że zainteresowanie działalnością nieoficjalnie nazwanej przez mieszkańców Tarnobrzega „Natury” jest znacznie większe niż możliwości lokalowe placówki. Bogata oferta wykładów, spotkań, prelekcji oraz rozrastająca się baza ekspozycji stałej i czasowej wymagały powiększenia. Te dwa elementy były motorem do rozbudowy– mówi Konrad Niedźwiedź, kierownik Centrum.

Dzięki powiększeniu powierzchni i przeniesieniu działalności do nowych budynków można było pełniej realizować misję Centrum. Jego utworzenie wpisywało się nie tylko w trend rosnącego zainteresowania ekologią, ale też w proces zmiany wizerunku Tarnobrzega, który przestał być ośrodkiem przemysłu siarkowego. Promowanie przyrodniczych walorów okolicy jest ważnym elementem tego procesu. Zauważono przyrodniczo-turystyczny potencjał obszaru Natura 2000 Tarnobrzeska Dolina Wisły. A także powstałego w miejscu dawnej kopalni, malowniczego Jeziora Tarnobrzeskiego, zrekultywowanego obszaru po kopalni Jeziórko oraz sąsiadującej Puszczy Sandomierskiej, związanej historycznie z rodem Tarnowskich.

Inspiracją do utworzenia centrum w Rzeszowie była natomiast działalność Związku Komunalnego „Wisłok”, który za cel stawiał sobie m.in. prowadzenie edukacji i budowanie świadomości ekologicznej mieszkańców centralnego Podkarpacia. – Dzięki temu, w tamtym czasie świadomość ekologiczna mieszkańców naszego regionu była na tle całej Polski bardzo wysoka. Jeżeli chodzi o segregację niektórych typów odpadów, zajmowaliśmy wówczas pierwsze miejsce w kraju – podkreśla Maciej Kunysz, wiceprezes zarządu Stowarzyszenia EKOSKOP, które kontynuuje misję zapoczątkowaną przez ZW „Wisłok”. Rzeszowskie centrum powstało w 2013 r., również dzięki dofinansowaniu z RPO WP. Skala jego działalności od początku nie odpowiadała jednak wielkości potrzeb. Dlatego stowarzyszenie wystąpiło o kolejne fundusze, dzięki którym dziś może objąć swoimi działaniami całe województwo. – Rocznie w naszych warsztatach uczestniczy od 18 do 20 tys. dzieci i młodzieży – zaznacza Maciej Kunysz.

Drogi do celu – działania

Projekt realizowany w Tarnobrzegu miał charakter budowlano-inwestycyjny. Polegał na przystosowaniu do nowej funkcji zabytkowych budynków stajni i ujeżdżalni zespołu pałacowo-parkowego w Dzikowie, które dotychczas były szkołą.

Najważniejsze inwestycje

• Zabezpieczenie zabytków przed wilgocią
• Przebudowa elewacji, dachu i klatki schodowej
• Modernizacja wszystkich instalacji
• Przystosowanie obiektu do potrzeb dla osób z niepełnosprawnościami dzięki zainstalowaniu windy schodowej i wyrównaniu posadzek.

Wyposażenie dwóch sal ekspozycyjnych zostało sfinansowane z funduszy własnych gminy. Pierwsza z sal jest poświęcona rzece i jej mieszkańcom. Znajdują się tu m.in. akwaria z rybami żyjącymi w Wiśle. Drugą zajmuje diorama prezentująca przekrój siedlisk priorytetowych dla Obszaru Natura 2000 Tarnobrzeska Dolina Wisły. Pozostałe sale ekspozycyjne ukazują różnorodne preparaty przyrodnicze, w tym geologiczne, mikroskopowe i związane z historią przyrody regionu. Do dyspozycji odwiedzających są ponadto: sala wykładowa, pracownia plastyczna i laboratoryjna.

Na inne cele przeznaczone zostały pieniądze w Rzeszowie. W tym wypadku przede wszystkim zakupiono narzędzia do prowadzenia warsztatów i badań terenowych.

Co zakupiono:

• 30 mikroskopów optycznych i 30 mikroskopów stereoskopowych
• Napędzany gazem CNG samochód z wyposażeniem laboratoryjnym
• Drony do mapowania siedlisk i sprzęt geodezyjny
• Dodatkowo siedziba PCEE została wyposażona w panele fotowoltaiczne.

Misja i efekty

Bardziej ekologiczna siedziba i przyjazny środowisku samochód z pewnością dodają wiarygodności działaniom rzeszowskiego centrum. Dzięki temu skuteczniej może realizować swą misję. Główne priorytety PCEE to:

• ochrona środowiska oraz zachowanie różnorodności biologicznej dla zwiększenia atrakcyjności Podkarpacia
• wzrost poziomu świadomości ekologicznej mieszkańców i jakości informacji o tym środowisku
• wzmocnienie bazy edukacyjnej dla poprawy środowiska naturalnego, zapobiegania jego degradacji, dewastacji oraz zachowanie różnorodności biologicznej Podkarpacia dla przyszłych pokoleń.

Centrum w Tarnobrzegu skupia się na szczególnym miejscu, w jakim powstało. Jego głównym, choć nie jedynym zadaniem, jest promocja walorów rzeki Wisły i jej okolic w zasięgu Tarnobrzega. – Skupiamy się na ochronie przyrody, Wiśle i na gatunkach, które żyją w niej i w środowisku nadrzecznym: na łachach wiślanych i łęgach topolowo-wierzbowych. W skali roku obejmujemy edukacją od 5 do 9 tysięcy osób z naszego miasta i regionu – podkreśla Konrad Niedźwiedź.

Tarnobrzeska Dolina Wisły

Obszar Natura 2000 Tarnobrzeska Dolina Wisły ciągnie się od ujścia Wisłoki do Gór Pieprzowych poniżej Sandomierza. Zajmuje teren pomiędzy wałami przeciwpowodziowymi, również w granicach miasta. Przedmiotem ochrony objęte są m.in. starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne, zalewane okresowo łąki selernicowe oraz łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe, które zajmują około jednej czwartej powierzchni. W 2011 r. został on wpisany przez Komisję Europejską na listę obszarów cennych przyrodniczo. Ostatecznie powołany do życia został Rozporządzeniem Ministra Klimatu i Środowiska w roku 2022.

Żyj i oddychaj

Stowarzyszenie EKOSKOP realizuje trzy inne projekty unijne. Jednym z nich jest „Skuteczne wdrożenie programu ochrony powietrza dla województwa podkarpackiego z uwzględnieniem problemu ubóstwa energetycznego: Podkarpackie – żyj i oddychaj”. Liderem tego projektu jest Samorząd Województwa Podkarpackiego, a jego wartość wynosi ponad 23 mln euro. Do 2033 r. 67 partnerów będzie prowadzić działania budujące z jednej strony świadomość ekologiczną, a z drugiej realny system ochrony powietrza na Podkarpaciu.