W drugiej połowie XX wieku na Wisłoce, Ropie i Jasiołce powstały liczne budowle piętrzące i regulacyjne. Zatrzymały one naturalną ciągłość korytarza rzecznego, ograniczając wędrówki ryb i innych organizmów wodnych. Zanikły naturalne siedliska żwirowe, utrudnione stało się tarło i rozwój wielu gatunków. W konsekwencji doszło do spadku populacji rodzimych ryb, a niektóre gatunki – jak łosoś, troć czy certa – niemal całkowicie wyginęły w tym obszarze.

– Jedną z podstawowych cech naturalnej rzeki jest jej drożność. Tam, gdzie pojawiają się bariery migracyjne, tam szybko spada liczebność ryb i zanika różnorodność biologiczna. Dlatego zdecydowaliśmy się na działania, które przywracają rzekom ich naturalną funkcję korytarza życia – mówi Piotr Sobieszczyk, kierownik projektu „Wisłoka bez barier”, Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie (PGW Wody Polskie).

Cel: przywrócić swobodny nurt życia

Projekt miał za zadanie przywrócenie możliwości swobodnej wędrówki ryb i organizmów wodnych w dół i w górę Wisłoki, Ropy i Jasiołki. Zakładano poprawę stanu ekologicznego wód zgodnie z wymogami Ramowej Dyrektywy Wodnej, utrzymanie stabilności ujęć wody i innych obiektów hydrotechnicznych oraz stworzenie warunków do odbudowy populacji ryb wędrownych i zwiększenia bioróżnorodności.

Ramowa Dyrektywa Wodna

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, znana jako Ramowa Dyrektywa Wodna, ustanawia ramy wspólnotowego działania w   polityce wodnej. Jej głównym celem jest osiągnięcie dobrego stanu wszystkich wód powierzchniowych i podziemnych w krajach UE. Wymaga m.in. przywracania ciągłości ekologicznej rzek, ochrony bioróżnorodności oraz zrównoważonego gospodarowania zasobami wodnymi.

Siedem przepławek, dwa regiony

Projekt zrealizowano w latach 2018-2021 w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020, przy dofinansowaniu 24,4 mln zł z Funduszu Spójności UE (85% kosztów). Całkowity budżet wyniósł 28,7 mln zł.

W ramach inwestycji powstało i zmodernizowano siedem przepławek:

województwo podkarpackie

• Wisłoka – Dębica – modernizacja przepławki komorowej i budowa rampy kamiennej
• Wisłoka – Mokrzec – przepławka jako obejście jazu (budowla piętrząca wodę w rzece, tworząca różnicę poziomów)
• Jasiołka – Jedlicze – budowa przepławki w formie rampy kamiennej
• Jasiołka – Szczepańcowa – przepławka jako obejście jazu.

województwo małopolskie

• Ropa – Gorlice – budowa przepławki w formie bystrotoku kaskadowego
• Ropa – Gorlice – budowa przepławki w formie rampy kamiennej
• Ropa – Ropica Polska – budowa przepławki w formie bystrza kamiennego.

Przepławka

Urządzenie hydrotechniczne, które umożliwia rybom i innym organizmom wodnym pokonywanie barier takich jak obiekty piętrzące wodę (jazy), zapory czy stopnie wodne. Może mieć różne formy: rampy kamiennej, bystrotoku kaskadowego, obejścia jazu. Jej zadaniem jest przywrócenie drożności rzeki, czyli umożliwienie swobodnych wędrówek w górę i w dół cieku.

Wyzwania i pionierskie rozwiązania

Najtrudniejszym aspektem projektu była modernizacja starych budowli hydrotechnicznych w taki sposób, by zachowały one swoje pierwotne funkcje, m.in. stabilizację ujęć wody czy ochronę infrastruktury publicznej. Dodatkowo konieczne było zapewnienie drożności dla różnych gatunków ryb i w zmiennych warunkach hydrologicznych – od najniższych po wysokie stany wody. Wymagało to pogodzenia interesów ekologicznych, technicznych i gospodarczych, a także prowadzenia prac w trudnych warunkach terenowych.

Inwestycja była pierwszą na południu Polski próbą przetestowania różnych typów przepławek. Duży nacisk położono na wykorzystanie materiałów przyjaznych środowisku, dzięki czemu obiekty naśladują naturalne warunki rzeki – zachowują ciągłość przepływu, umożliwiają transport osadów i dwukierunkową migrację ryb. Konstrukcje zaprojektowano tak, by odpowiadały wymaganiom wielu gatunków, od pstrąga potokowego po jesiotra.

Przepławka w Mokrzcu

Na Wisłoce w Mokrzcu w 2021 r. powstał jeden z najnowocześniejszych kanałów obejściowych dla ryb w Polsce. Zbudowano go obok jazuzbiornika Pilzno i Małej Elektrowni Wodnej, które przez lata stanowiły barierę nie do pokonania.

Nowe rozwiązanie ma długość około 430 m i składa się z 43 basenów przepływowych oraz dwóch większych basenów spoczynkowych. Baseny stopniowo niwelują spadki wody, dzięki czemu z przejścia mogą korzystać nie tylko silne ryby wędrowne, ale także mniejsze i słabsze gatunki. – To rozwiązanie sprawia, że kanał obejściowy mogą pokonać także słabsze gatunki, które przy bardziej stromym nachyleniu przepławki nie byłyby w stanie pokonać tej bariery – wyjaśnia Piotr Sobieszczyk.

Obiekt został zaprojektowany tak, aby jak najlepiej naśladować naturalne warunki rzeki. Dno i przegrody wykonano z kamieni i głazów, tworząc liczne kryjówki i zróżnicowane prądy wodne, a wejście ulokowano przy głównym nurcie, obok elektrowni. Wlot wyposażono dodatkowo w system monitorujący, który pozwala śledzić migracje i skuteczność działania. To jedna z najlepszych i najnowocześniejszych konstrukcji tego typu w Polsce, dzięki której Wisłoka odzyskała ciągłość ekologiczną i stała się rzeką znacznie bardziej przyjazną przyrodzie.

Powyżej oczekiwań

Proces projektowo-budowlany opierał się na współpracy inżynierów i biologów, a ocena działania przepławek była integralną częścią inwestycji. – Przeprowadzona ocena potwierdziła, że wszystkie przepławki spełniły swoje zadanie: ryby mogą ponownie swobodnie migrować w obu kierunkach – podkreśla kierownik projektu.

Najlepszym dowodem jakości prac jest nagroda przyznana podczas międzynarodowej konferencji Fish Passage 2022 – najważniejszego na świecie wydarzenia poświęconego ciągłości rzek i migracji ryb. Wyróżnienie to stawia projekt realizowany przez Wody Polskie w gronie najlepszych przykładów działań środowiskowych, docenianych nie tylko w Polsce, ale i na arenie międzynarodowej.

Wnioski na przyszłość

Doświadczenia z realizacji projektu pokazują, że przywracanie drożności rzek wymaga kompleksowego i długofalowego podejścia. Największe efekty osiąga się dzięki synergii kolejnych etapów, które prowadzą do trwałej poprawy stanu ekologicznego wód.

Szczególne znaczenie miało systematyczne badanie skuteczności przepławek. Odłowy kontrolne, znakowanie ryb oraz śledzenie ich wędrówek pozwoliły realnie ocenić efektywność obiektów. W projekcie wykorzystano szerokie spektrum metod – od telemetrii akustycznej i radiowej, po nieinwazyjne techniki z użyciem pułapek sieciowych, skanera i kamer.

Wnioski płynące z projektu potwierdzają, że inwestycje środowiskowe realizowane lokalnie mają znaczenie ponadregionalne i przyczyniają się do poprawy ciągłości ekologicznej całych zlewni – w tym Wisły, jednej z najważniejszych rzek w Polsce.

Efekty

• Usunięcie lub modernizacja 7 barier migracyjnych
• Poprawa stanu ekologicznego wód w 4 jednolitych częściach wód
• Odtworzenie historycznych szlaków migracji ryb w zlewni Wisły
• Wzmocnienie działań zrealizowanych w poprzednim etapie (2010-2015)
• Stworzenie warunków do odbudowy populacji ryb litofilnych oraz gatunków wędrownych
• Udrożnienie 254 km korytarza rzecznego.

Wisłoka

Wisłoka to prawobrzeżny dopływ Wisły o długości ok. 164 km i powierzchni dorzecza 4110 km². Jej źródła znajdują się w Beskidzie Niskim (w okolicach Krynicy-Zdroju, ok. 670 m n.p.m.).

Wisłoka wraz z dopływami – Ropą i Jasiołką – stanowi ważny korytarz ekologiczny o znaczeniu ponadregionalnym. Przywrócenie jej drożności otwiera migrację ryb i innych organizmów wodnych na setki kilometrów w górę dorzecza.

Pod względem ichtiologicznym zaliczana jest do krainy brzany, a w górnych odcinkach występują także gatunki charakterystyczne dla krainy pstrąga i lipienia.