Zacznijmy od odnawialnych źródeł energii i efektywności energetycznej. Jakie znaczenie miały dla Podkarpacia poprzednie fundusze unijne?

To była prawdziwa zmiana skali. W ramach RPO WP 2014–2020 przeznaczyliśmy ponad 700 mln zł na wsparcie projektów związanych z odnawialnymi źródłami energii. Udało się dofinansować ponad 220 projektów, co pozwoliło zainstalować łącznie ponad 270 MW nowych mocy OZE. Program był źródłem niemal 80% wartości inwestycji w tym obszarze w całym regionie. Co ważne, sukcesywnie przesuwaliśmy pieniądze z innych działań na instalacje OZE, głównie fotowoltaikę, dzięki czemu finalnie wszystkie projekty z list rezerwowych otrzymały wsparcie.

Jak wygląda to w nowym programie?

Fundusze Europejskie dla Podkarpacia 2021–2027 (FEP) jeszcze mocniej wspierają ten kierunek. Ponad 2,1 mld zł w ramach Priorytetu 2 „Energia i Środowisko” to druga największa pula finansowania w całym programie. Na poprawę jakości powietrza i rozwój OZE przeznaczyliśmy ok. 250 mln euro, z czego ponad 105 mln euro w formie instrumentów zwrotnych. To świadomy wybór: instrumenty finansowe pozwalają lepiej wykorzystywać publiczne pieniądze i skuteczniej angażować sektor prywatny.

Czy oznacza to odejście od czystych dotacji?

Nie rezygnujemy z dotacji, ale stosujemy podejście mieszane. W przypadku projektów związanych z podniesieniem efektowności energetycznej mniej zamożne gminy nadal mogą liczyć na bezzwrotne wsparcie, natomiast bardziej rozwinięte korzystają z preferencyjnych pożyczek. Mamy listę uszeregowaną według uśrednionego dochodu gmin. Operatorem jest Bank Gospodarstwa Krajowego, który podpisał umowę z Zarządem Województwa Podkarpackiego i współpracuje z siecią pośredników finansowych. Rok na sprzedaż pożyczek, elastyczne warunki i obecność w całym regionie – to rozwiązanie, które daje szansę na zasilenie zielonej transformacji w skali lokalnej.

W poprzedniej perspektywie dużo mówiono o termomodernizacji. Czy ten temat jest nadal aktualny?

Bardzo. W RPO WP 2014–2020 zmodernizowano ponad 600 budynków, w tym prawie 400 użyteczności publicznej. Zmniejszyliśmy zapotrzebowanie na energię cieplną o ponad 500 tys. GJ rocznie. W nowym programie nie tylko kontynuujemy ten kierunek, ale rozwijamy go w bardziej zintegrowany sposób – łącząc termomodernizację z OZE, poprawą jakości powietrza i systemami zarządzania energią.

Zmieńmy temat. Podkarpacie jest chwalone za projekty dotyczące bioróżnorodności i przydomowe oczyszczalnie ścieków. To przypadek?

Nie, to świadomy wybór. Działanie 4.5 w RPO WP 2014–2020 objęło m.in. ochronę obszarów Natura 2000, ograniczenie presji antropogenicznej oraz edukację ekologiczną. Ciekawym przykładem są pilotażowe inwestycje w przydomowe oczyszczalnie w gminach takich jak Cisna, Dynów, Ustrzyki Dolne czy Krzywcza. Powstało ponad 320 instalacji, z których korzysta ponad tysiąc mieszkańców. Ciekawy projekt to np. „Przywrócenie i ochrona naturalnych siedlisk w Ustrobnej” – dobrze łączy ekologię z lokalnymi potrzebami.

A jak wygląda to w programie na lata 2021–2027?

Dzięki wsparciu ekspertów JASPERS zaproponowaliśmy Komisji Europejskiej rozszerzenie wsparcia poza obszary Natura 2000 na wszystkie formy ochrony przyrody. JASPERS to inicjatywa Komisji Europejskiej i innych instytucji unijnych, która oferuje państwom członkowskim pomoc techniczną przy przygotowywaniu wysokiej jakości projektów finansowanych z funduszy unijnych. Eksperci wspierają m.in. samorządy w planowaniu inwestycji i dopracowywaniu dokumentacji projektowej. Komisja to zaakceptowała. W działaniu 2.8 skupiamy się na poprawie stanu środowiska i ochronie siedlisk, ale też na inteligentnym zarządzaniu wodami i ściekami. Wspieramy takie projekty, które łączą ekologię z rozwojem lokalnym – np. dostępem mieszkańców do przyrody, rewitalizacją dolin rzecznych, zieloną i niebieską infrastrukturą.

Czy gospodarka o obiegu zamkniętym zaczęła działać praktycznie, nie tylko w teorii?

Zrobiliśmy krok w tę stronę. W poprzedniej perspektywie wsparto prawie 40 Punktów Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych, co znacząco wpłynęło na poprawę gospodarki odpadami w gminach. To fundament obiegu zamkniętego – bo bez selekcji odpadów trudno mówić o recyklingu czy odzysku. Dziś w działaniu 2.7 mamy do czynienia z bardziej zaawansowanymi projektami – wspieramy przetwórstwo, odzysk surowców, innowacyjne podejścia do gospodarowania zasobami w gospodarce i przemyśle.

Adaptacja do zmian klimatu to temat, który jeszcze kilka lat temu pojawiał się rzadko. A teraz?

Teraz to jeden z głównych priorytetów. W RPO WP 2014–2020 zrealizowano ponad 70 projektów w tym zakresie, wspierając m.in. wały przeciwpowodziowe, przepompownie, retencję, wyposażenie jednostek ratownictwa. W tej perspektywie idziemy dalej – w działaniu 2.5 zakontraktowaliśmy już ponad 110 projektów na łączną wartość ponad 150 mln zł. Mowa o kompleksowych inwestycjach w zarządzanie wodami opadowymi, zielone przestrzenie miejskie, małą retencję. Zagrożenie powodziowe w regionie jest realne i stale obecne, dlatego inwestujemy w infrastrukturę zabezpieczającą najbardziej narażone tereny.

Duża pula finansowania zasila Państwową Straż Pożarną oraz Ochotniczą Straż Pożarną, które otrzymują nowoczesny sprzęt do reagowania na skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych. Lepsze wyposażenie, pojazdy, agregaty i systemy łączności, a także profesjonalne szkolenia służą poprawie czasu reakcji, skuteczności działań ratowniczych i bezpieczeństwu mieszkańców. Wspieramy też lokalne centra zarządzania kryzysowego oraz systemy wczesnego ostrzegania, co tworzy spójny system ochrony przed skutkami zmian klimatu.

Jak by Pan podsumował podejście regionu do zielonej transformacji?

Stawiamy na ciągłość, trwałość i systemowość. RPO WP 2014–2020 dało mocny impuls, ale to Fundusze Europejskie dla Podkarpacia 2021–2027 przynoszą skalę, nową jakość i szerszy zakres. Łączymy dotacje z instrumentami zwrotnymi, wspieramy nie tylko OZE czy termomodernizację, ale cały system – od edukacji, przez gospodarkę odpadową, po adaptację do zmian klimatu. To podejście odpowiada nie tylko na potrzeby środowiskowe, ale też społeczne i gospodarcze. Transformacja jest faktem – teraz naszym zadaniem jest nadać jej jeszcze większą dynamikę.

Rozmawiał Andrzej Szoszkiewicz