Strategiczny dokument dla przyszłości

Rzeszów jest jednym ze stu europejskich miast, które dążą do neutralności klimatycznej. To ambitne zadanie, ale – jak podkreśla wiceprezydent Krzysztof Stańko – wpisuje się ono w długofalową wizję władz miasta. Zakłada ona poprawę jakości życia rzeszowian poprzez poprawę jakości powietrza oraz budowanie odporności miejskiej na skutki zmian klimatycznych.

Podstawą działań jest Kontrakt klimatyczny Rzeszowa – strategiczny dokument opracowany w ramach unijnej inicjatywy „Europejska misja 100 neutralnych klimatycznie i inteligentnych miast do 2030 roku”. To plan kompleksowej transformacji, który pokazuje, w jaki sposób miasto planuje osiągnąć neutralność klimatyczną opierając się na innowacyjnych rozwiązaniach technologicznych, organizacyjnych i społecznych. Celem jest redukcja emisji gazów cieplarnianych o 80 proc. do 2030 r. w stosunku do poziomu z 2022 r.

Kontrakt podpisany przez prezydenta Konrada Fijołka we wrześniu 2024 r., w 2025 otrzymał tzw. Mission Label – europejski znak jakości, potwierdzający realność planu działań. Oznacza to nie tylko wsparcie ekspertów i łatwiejszy dostęp do finansowania, ale także możliwość wymiany doświadczeń z innymi polskimi miastami uczestniczącymi w misji: Warszawą, Krakowem, Łodzią i Wrocławiem, a także z partnerami z całej Europy.

Rzeszowski kontrakt nie jest umową prawną, lecz deklaracją współpracy i zobowiązaniem do konkretnych działań. Został przygotowany z wykorzystaniem modelu ekonomicznego opracowanego przez ekspertów z Universidad Politécnica de Madrid. Składa się z trzech części:

1. Zobowiązania – opisują ambicje klimatyczne Rzeszowa i deklarują podjęcie działań prowadzących do neutralności.
2. Plan działania – zawiera listę zadań i obszary interwencji wraz z metodami wdrożenia.
3. Plan inwestycyjny – wskazuje źródła finansowania, szacunkowe koszty oraz potencjalne bariery i ryzyka.

Cztery filary transformacji

Kontrakt klimatyczny obejmuje działania w czterech głównych obszarach: energetyce, transporcie, gospodarce odpadami oraz zieleni miejskiej. Każdy z tych filarów ma przyczynić się do tego, by miasto rozwijało się w sposób zrównoważony, nowoczesny i przyjazny mieszkańcom. W obszarze energetyki zaplanowano m.in. rozwój odnawialnych źródeł, modernizację sieci energetycznych i dekarbonizację systemów ciepłowniczych. Rzeszów stawia sobie za cel, by coraz większa część energii cieplnej dystrybuowanej przez Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej pochodziła ze źródeł odnawialnych.

Transport – drugi z filarów – ma stać się symbolem miejskiej nowoczesności. Działania miasta nie ograniczają się do zakupu ekologicznych pojazdów–chodzi o zmianę filozofii poruszania się po Rzeszowie.
– Do Rzeszowa każdego dnia wjeżdża około 200 tys. samochodów. Nasz system drogowy jest przeciążony, dlatego stawiamy na komunikację miejską i zachęcamy mieszkańców oraz osoby dojeżdżające, by z niej korzystali – mówi wiceprezydent Stańko. W planach jest rozbudowa ścieżek rowerowych i rozwój infrastruktury ładowania pojazdów elektrycznych.

Trzeci filar to – gospodarka o obiegu zamkniętym – koncentruje się na ograniczaniu ilości odpadów. Jednym z nowych pomysłów jest punkt wymiany rzeczy, który od nowego roku zacznie działać w PSZOK przy ulicy Sikorskiego. – W hali mieszkańcy będą mogli zostawić przedmioty w dobrym stanie, których już nie potrzebują. Inni – zabierając je – nadadzą im drugie życie. W ten sposób ograniczymy ilość odpadów trafiających na wysypisko – tłumaczy wiceprezydent Krzysztof Stańko.

Czwarty obszar Kontraktu Klimatycznego dotyczy rozwoju zieleni i błękitno-zielonej infrastruktury. Obejmuje m.in. działania na rzecz odbetonowania przestrzeni miasta i wprowadzania większej ilości terenów biologicznie czynnych.

Transport – klucz do niskoemisyjnego miasta

Z inwentaryzacji emisji gazów cieplarnianych za 2022 rok wynika, że największy udział w emisji CO₂ ma energia zużywana w budynkach – około 74 proc. Transport odpowiada za kolejne 25 proc.
– Dlatego właśnie te dwa obszary są dziś priorytetem. Celem nadrzędnym i dużym wyzwaniem jest zdecydowane obniżenie emisyjności energii i transportu – wyjaśnia Agata Szpiech, kierownik Oddziału Klimatu i Środowiska w Wydziale Klimatu i Środowiska Urzędu Miasta Rzeszowa.

Rzeszów od lat konsekwentnie modernizuje flotę autobusową. W ciągu najbliższych dwóch lat ponad 30 proc. miejskich autobusów będą stanowiły pojazdy niskoemisyjne. Obecnie realizowane są dwa duże projekty – zakup 20 autobusów wodorowych i trzech elektrycznych o wartości 100 mln zł. Jest on współfinansowany kwotą 80 mln zł z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska. Nowe pojazdy pojawią się na ulicach w połowie 2026 r.

Drugi projekt – „Rozwój zrównoważonej mobilności miejskiej na terenie Rzeszowskiego Obszaru Funkcjonalnego”, o wartości ponad 315 mln zł, otrzymał dofinansowanie z programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej 2021-2027.  Obejmuje on zakup 31 autobusów elektrycznych, budowę ośmiu stacji szybkiego ładowania, montaż 140 nowoczesnych wiat, 50 podświetlanych pylonów z fotowoltaiką i 150 stojaków rowerowych.

Projekt jest efektem konsultacji społecznych. – Dwa lata temu, podczas pierwszego Rzeszowskiego Panelu Obywatelskiego, mieszkańcy mogli wskazać, jak wyobrażają sobie przyszłość transportu oraz energetyki w mieście. Ich rekomendacje włączono do planu zrównoważonej mobilności miejskiej – przypomina wiceprezydent Stańko.

Działania obejmują nie tylko miasto, ale i jego otoczenie – w planach jest budowa parkingów na obrzeżach Rzeszowa, które ułatwią mieszkańcom okolicznych gmin przesiadkę do komunikacji miejskiej. Trwają również kolejne konsultacje dotyczące przebiegu linii autobusowych i udrożnienia ruchu, tak, by autobusy mogły uzyskać priorytet w komunikacji miejskiej W ramach inwestycji powstanie inteligentny system zarządzania ruchem, który skróci czas przejazdów i poprawi bezpieczeństwo. – To nie tylko projekt transportowy, ale konkretne, bliskie ludziom zmiany – jaśniejsze ulice, bezpieczniejsze przejścia i wygodniejsze przystanki – podkreśla prezydent Konrad Fijołek.

W projekcie zaplanowano w sumie ponad 60 zadań inwestycyjnych, m.in. budowę kładki pieszo-rowerowej nad Strugiem. Długie odcinki dróg pieszo-rowerowych wzdłuż kilkunastu ulic zostaną zmodernizowane, przebudowane zostanie oświetlenie wielu ulic, a newralgiczne przejścia dla pieszych, zwłaszcza w rejonie szkół, zostaną doświetlone.

Energia pod kontrolą

Analiza emisji wykazała, że samorząd ma bezpośredni wpływ na ok. 11 proc. emisji gazów cieplarnianych. – To emisje generowane m.in. przez miejskie budynki – szkoły, przedszkola, urzędy, domy pomocy społecznej czy obiekty sportowe – wyjaśnia Agata Szpiech, kierownik Oddziału Klimatu i Środowiska Urzędu Miasta Rzeszowa. – Energia elektryczna kupowana przez Miasto posiada certyfikat gwarancji pochodzenia z odnawialnych źródeł energii. Jednocześnie inwestujemy w instalacje fotowoltaiczne i systemy zarządzania energią – dodaje Agata Szpiech.

Na budynkach użyteczności publicznej, w tym szkołach, działa już ponad 80 instalacji fotowoltaicznych. W planach jest budowa magazynów energii, które pozwolą wykorzystać nadwyżki produkcji z paneli PV, zamiast oddawać je do sieci. – Jesteśmy w trakcie pisania projektu, poszukujemy najlepszych lokalizacji. Chcemy mieć nie tylko wysoki efekt ekologiczny, musimy też myśleć o efektywności ekonomicznej – dodaje wiceprezydent Stańko.

W miejskich jednostkach funkcjonuje system analizy faktur energetycznych. Tzw. „robot” automatycznie wychwytuje błędy i wskazuje miejsca, gdzie można wprowadzić oszczędności. Dzięki temu Rzeszów ograniczył koszty związane z tzw. energią bierną – w wielu przypadkach rachunki znacząco spadły.

Działania miasta wspiera zespół doradców ds. energii i jakości powietrza, działających na rzecz mieszkańców w ramach programu LIFE „Podkarpackie Żyj i Oddychaj”. Rzeszów realizuje go wspólnie z Urzędem Marszałkowskim i 60 gminami regionu, przy wsparciu funduszy unijnych.  Doradcy koordynują miejskie działania proekologiczne i pomagają w przygotowaniu nowych projektów inwestycyjnych.

–  Staramy się systematycznie rozwijać zespół do zarządzania energią w mieście, bo Rzeszów po prostu zasługuje na to, żeby kwestie energetyczne były dobrze prowadzone – podsumowuje Agata Szpiech.

Pomoc dla mieszkańców: program „Czyste Powietrze” i edukacja

Na terenie województwa podkarpackiego od 2018 r. obowiązuje uchwała antysmogowa. –  Mimo to miasto nie może nakazać mieszkańcom wymiany źródeł ciepła, ale może ich w tym skutecznie wspierać – podkreśla Agata Szpiech. Dlatego od września 2022 r. w Wydziale Klimatu i Środowiska działa punkt konsultacyjno-informacyjny programu „Czyste Powietrze”, który pomaga mieszkańcom w całym procesie – od wniosku po rozliczenie inwestycji. Rzeszów jako jedno z pierwszych miast w kraju – pełni funkcję operatora programu. Z pomocy korzystają właściciele domów jednorodzinnych, którzy chcą wymienić stare piece na pompy ciepła, zainstalować fotowoltaikę lub ocieplić budynek.  

Interesującym działaniem jest także projekt „Ciepło pod lupą”, realizowany w ramach programu LIFE. Miasto kupiło kamerę termowizyjną, dzięki której mieszkańcy mogą bezpłatnie sprawdzić, gdzie z ich domów ucieka ciepło. – Zainteresowanie było tak duże, że nie zdążyliśmy wykonać wszystkich pomiarów podczas pilotażu. W tym sezonie zimowym akcja będzie kontynuowana – zapowiada wiceprezydent.

Władze miasta podkreślają, że walka o czyste powietrze to proces kompleksowy – wymiana pieców musi iść w parze z termomodernizacją, wymianą stolarki i stosowaniem nowoczesnych urządzeń grzewczych.

Dla lepszego klimatu

Rzeszów konsekwentnie wdraża założenia kontraktu klimatycznego pokazując, że rozwój gospodarczy może iść w parze z troską o środowisko. Miasto inwestuje w zrównoważony transport, efektywne energetycznie budynki i proekologiczne rozwiązania dla mieszkańców. Dzięki tym działaniom stolica Podkarpacia dołączyła do grona europejskich liderów zielonej transformacji i realnie zbliża się do celu – neutralności klimatycznej do 2030 r.