Zacznijmy od podstaw. Czym dokładnie jest Nowy Europejski Bauhaus? Dlaczego tak się nazywa i dlaczego Komisja Europejska zdecydowała się uruchomić tę inicjatywę?

To zainicjowany w 2020 r. w ramach Europejskiego Zielonego Ładu unijny projekt polityczny i finansowy, który wspiera zrównoważone rozwiązania w zakresie przekształcania przestrzeni zabudowanej i stylu życia w ramach zielonej transformacji. U jego podstaw leżą trzy podstawowe wartości: zrównoważony rozwój, zapewniający poszanowanie ograniczeń naszej planety; inkluzywność, gwarantująca, że nikt nie zostanie pominięty; oraz piękno, tworzące środowiska, które inspirują i wznoszą na wyższy poziom. Wartościom tym przyświecają trzy zasady: uczestniczenie, angażowanie społeczności i interesariuszy; interdyscyplinarność, przełamywanie podziałów w celu wspierania innowacyjnej współpracy; oraz wielopoziomowe zaangażowanie – aktywne uczestnictwo interesariuszy na różnych poziomach społecznych i zarządzania.

Inicjatywa czerpie inspirację z oryginalnego ruchu Bauhaus, założonego w Weimarze w Niemczech na początku XX wieku. Bauhaus zrewolucjonizował sztukę, design i architekturę, łącząc funkcjonalność z pięknem oraz rzemiosło z nowoczesną technologią. Jego celem było przełamanie barier między poszczególnymi dyscyplinami i stworzenie projektów, które poprawią codzienne życie. Podobnie ten nowy europejski projekt przyjmuje tego interdyscyplinarnego i innowacyjnego ducha, reinterpretując go pod kątem współczesnych wyzwań. Na nowo wyobraża sobie sposób, w jaki projektujemy i tworzymy nasze przestrzenie życiowe, wspierając ruch na skrzyżowaniu zrównoważonego rozwoju, estetyki i integracji.

To piękna i ambitna idea. Jak może stać się prawdziwą szansą dla regionów takich jak Podkarpacie – zwłaszcza dla małych miast i społeczności wiejskich?

Inicjatywa oferuje obszarom wiejskim i mniejszym miastom kilka możliwości kształtowania swojej przyszłości w sposób zrównoważony, sprzyjający włączeniu społecznemu i zakorzeniony w lokalnej tożsamości. Zachęca do innowacji, które szanują miejsce i ludzi. Społeczności wiejskie i małe miasta często mają głębokie dziedzictwo kulturowe, silne więzi społeczne i bliski związek z naturą – wszystkie istotne elementy tej koncepcji. Rosnąca społeczność skupiona wokół tej idei – licząca obecnie ponad 1900 członków – łączy podmioty w całej Europie, dając środowiskom wiejskim platformę i rozpoznawalność. Sieć ta umożliwia lokalnym wspólnotom dzielenie się najlepszymi praktykami, zdobywanie wiedzy z innych regionów i współpracę przy projektach opartych na wspólnych wartościach.

W tym roku Komisja uruchomiła również instrument NEB Facility – wieloletnie (na lata 2025–2027) i przekrojowe narzędzie finansowe, którego celem jest rewitalizacja europejskich społeczności lokalnych poprzez projektowanie z myślą o zrównoważonym rozwoju i integracji społecznej.

Ten mechanizm będzie wspierał projekty dotyczące zrównoważonej transformacji przestrzeni, w których żyjemy, czyniąc mieszkańców partnerami tej zmiany. Działania realizowane w jego ramach będą między innymi badać relacje pomiędzy zabudową a historycznymi obszarami miejskimi, podmiejskimi i wiejskimi, a także przyczyniać się do wzmacniania spójności społecznej oraz poprawy zdrowia i dobrostanu ludzi.

Czy Komisja Europejska planuje ściślejsze powiązanie tej inicjatywy z polityką spójności – na przykład poprzez zachęcanie lub wymaganie komponentów NEB w projektach finansowanych z funduszy rozwoju regionalnego?

Komisja zobowiązała się do współpracy z państwami członkowskimi, by uwzględniać omawianą ideę w programach polityki spójności na lata 2021–2027. Cieszy fakt, że wszystkie 27 państw członkowskich włączyło jej elementy do swoich programów. Poszczególne kraje realizują wartości i zasady tego podejścia na różne sposoby, dostosowane do swoich unikalnych uwarunkowań, dziedzictwa i ducha wspólnoty. Niektóre regiony ogłaszają dedykowane nabory, inne aktywnie wprowadziły te wartości jako obowiązkowe kryteria zgodności w istniejących planach lub programach, a jeszcze inne uwzględniły zasady w procesach oceny i wyboru projektów.

Wiele gmin na Podkarpaciu modernizuje przestrzenie publiczne, szkoły, ośrodki kultury czy parki – często przy wsparciu funduszy unijnych. Jakie narzędzia lub programy tej inicjatywy mogłyby sprawić, że przyszłe projekty będą nie tylko funkcjonalne, ale też piękniejsze, bardziej przyjazne środowisku i dostępne dla wszystkich? Czy w nowym budżecie UE dostęp do tych narzędzi będzie łatwiejszy?

Od 2021 r. coroczne Nagrody NEB wyróżniają inicjatywy i osiągnięcia osób oraz instytucji, które zmieniają swoje otoczenie w duchu tej idei – również na terenach wiejskich. Ponadto przy wsparciu Parlamentu Europejskiego Komisja Europejska uruchomiła w 2025 r. program NEB Boost, skierowany do małych gmin. Ma on wspierać lokalne, oddolne inicjatywy przekształcające przestrzeń zamieszkania – czy to poprzez renowację lokalnych obiektów, rewitalizację przestrzeni publicznych, czy tworzenie przystępnych cenowo mieszkań opartych na zasadach ponownego wykorzystania zasobów i ochrony dziedzictwa.

Dzięki finansowemu wsparciu Parlamentu Europejskiego powstaje także internetowa platforma, która będzie prezentować możliwości finansowania – darowizny, crowdfunding i inne źródła publiczne oraz prywatne – dla małych projektów zgodnych z założeniami Bauhausu XXI wieku. Jej celem jest umożliwienie tym inicjatywom zdobycia środków na rozpoczęcie działalności lub wsparcie dalszego rozwoju.

W ramach instrumentu finansowego (NEB Facility) kilka naborów przewiduje możliwość udzielania wsparcia finansowego tzw. stronom trzecim (FSTP – Financial Support to Third Parties). Przykładem takiego konkursu jest nabór na „piękne, zrównoważone i inkluzywne elementy małej architektury ulicznej wspierające przemianę osiedli”, który – podobnie jak inne otwarte nabory – jest dostępny do 12 listopada 2025 r.

Mechanizm FSTP pozwala konsorcjom przekazywać środki finansowe małym i średnim przedsiębiorstwom, instytucjom edukacyjnym i naukowym oraz innym zaangażowanym uczestnikom – takim jak organizacje non-profit – w kwocie do 100 tys. euro.

Inicjatywa promuje zrównoważony rozwój, estetykę i inkluzywność. Czy oznacza to, że przyszłe projekty infrastrukturalne finansowane z funduszy UE będą oceniane także pod kątem jakości społecznej i projektowej – a nie tylko zgodności technicznej i kosztów?

Program zwrócił na nowo uwagę na znaczenie jakości w kształtowaniu przestrzeni – rozumianej nie tylko w kategoriach technicznych i ekonomicznych, ale również uwzględniając kwestie zrównoważonego rozwoju, dostępności społecznej i estetyki. Wartości te stanowią podstawę NEB Facility i będą uwzględniane przy ocenie projektów zgłaszanych w ramach ogłaszanych przez ten instrument naborów.

Jeśli chodzi o przyszłe projekty infrastrukturalne finansowane z funduszy UE poza obecnym mechanizmem, jest jeszcze zbyt wcześnie, by przesądzać, jak będą wyglądać konkretne kryteria wyboru. Niemniej jednak ogólna ambicja pozostaje jasna: inspirować zmianę kulturową w podejściu do projektowania, modernizacji i budowy w całej Europie.

Jaką rolę widzi Pan dla małych miast, historycznych miejscowości i uzdrowisk w tym europejskim ruchu? Czy istnieją narzędzia dostosowane do ich specyficznych potrzeb?

Małe miasta, historyczne miejscowości i społeczności uzdrowiskowe często wyróżniają się bogatym dziedzictwem kulturowym, ludzką skalą oraz silnymi więziami społecznymi. Dzięki temu są idealnym miejscem do pokazywania, że zrównoważony rozwój, inkluzywność i estetyka mogą iść ze sobą w parze. Miejsca te nierzadko kultywują tradycje rzemiosła, troski o przestrzeń publiczną i bliskości z naturą, a więc wartości bardzo bliskie idei tej inicjatywy.

Jak wspomniano wcześniej, Nagrody NEB oraz program NEB Boost dla małych gmin wspierają mniejszych uczestników tego procesu i oferują im przestrzeń do dzielenia się doświadczeniami oraz budowania sieci współpracy.

Czy mógłby Pan podzielić się przykładami inspirujących projektów realizowanych w duchu Bauhausu przyszłości, z których mogłyby czerpać lokalne samorządy lub organizacje pozarządowe na Podkarpaciu? Jakie są najlepsze przykłady pokazujące, jak te wartości mogą realnie zmieniać społeczności?

Jednym z przykładów z Polski jest projekt Furkan realizowany w Ostródzie, który angażuje lokalne społeczności w przemyślenie miejskich i wiejskich systemów żywnościowych – ze szczególnym uwzględnieniem małych, lokalnych producentów. Poprzez połączenie partycypacji, kultury i troski o środowisko i klimat projekt wnosi kluczowe wartości do codziennego życia, wzmacniając jednocześnie lokalną tożsamość i integrację społeczną. Celem inicjatywy jest także pobudzanie współpracy między miastem Ostróda a otaczającymi je terenami wiejskimi.

Innym projektem, który pokazuje, jak NEB może przynosić korzyści lokalnym społecznościom, jest sieć „Wioski Bauhausu dla przyszłości” w Portugalii i Hiszpanii. Kilka małych gmin z regionów Alentejo (Portugalia), Centro (Portugalia) i Extremadura (Hiszpania) połączyło siły, tworząc wspólną sieć, która promuje odnowę obszarów wiejskich – ponad podziałami regionalnymi i narodowymi – zgodnie z wartościami i zasadami tej koncepcji.

W jaki sposób projekt zostanie uwzględniony w kolejnym długoterminowym budżecie UE (2028–2034)? Czy stanie się strategiczną częścią unijnego finansowania dla regionów?

Na tym etapie wciąż jest zbyt wcześnie, by jednoznacznie stwierdzić, jaką formę przyjmie ta inicjatywa w ramach kolejnego długoterminowego budżetu UE na lata 2028–2034. Już teraz jednak stanowi mocny punkt wyjścia do dalszych działań.

Uruchomiony niedawno instrument NEB Facility, w obecnej wieloletniej perspektywie finansowej, to pierwsze unijne narzędzie finansowe w pełni poświęcone promowaniu wartości inicjatywy w takich obszarach jak renowacja budynków, rozwój umiejętności czy przemiany sąsiedztw i przestrzeni lokalnych.

Patrząc w przyszłość, celem jest wykorzystanie tego dorobku i dalsze włączanie jej kluczowych zasad – zrównoważonego rozwoju, inkluzywności i estetyki – do przyszłych polityk i programów Unii Europejskiej.

Rozmawiał Andrzej Szoszkiewicz