Podkarpackie. Naturalnie. | Piękne, ekologiczne, wspólne – przyszłość zaczyna się lokalnie

Choć brzmi dość tajemniczo, Nowy Europejski Bauhaus ma bardzo konkretne korzenie. Nawiązuje do słynnej szkoły artystyczno-architektonicznej Bauhaus, która działała w Niemczech w latach 1919-1933. Jej celem było łączenie sztuki z codziennym życiem – tworzenie funkcjonalnych, estetycznych i przystępnych przedmiotów oraz przestrzeni. Bauhaus inspirował się ideą, że dobrze zaprojektowane otoczenie może wpływać na jakość życia ludzi. Komisja Europejska sięgnęła po tę nazwę, bo dzisiejszy świat potrzebuje podobnej rewolucji – tym razem w duchu ekologii, włączania społecznego i estetyki.

Tak powstał Nowy Europejski Bauhaus – inicjatywa, która chce połączyć troskę o klimat z lokalną tożsamością i pięknem otaczającej nas przestrzeni. To ruch bliski każdemu, kto chce działać dla dobra swojej miejscowości – niezależnie od tego, czy jest to duże miasto, czy mała gmina.

Co kryje się za tą nazwą?

Nowy Europejski Bauhaus to coś więcej niż unijny program. To zaproszenie do wspólnego tworzenia lepszych miejsc do życia. Inicjatywa promuje podejście, w którym zmiany – na przykład w budownictwie, planowaniu przestrzennym czy edukacji – są piękne, zrównoważone i dostępne dla wszystkich. Wyróżnia ją to, że łączy różne światy – naukę i sztukę, technologie i codzienne doświadczenia mieszkańców, nowoczesność i lokalne tradycje.

To nie jest projekt zarezerwowany dla wielkich ośrodków. Przeciwnie – NEB mówi prostym językiem o tym, jak można poprawić jakość życia w najbliższym otoczeniu, wspierając działania oddolne, zaangażowanie mieszkańców i szacunek dla natury.

Nagrody dla tych, którzy zmieniają świat

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów inicjatywy jest coroczny konkurs, który wyróżnia projekty pokazujące, jak można łączyć piękno, zrównoważony rozwój i wspólnotowość w konkretnych działaniach. To świetna okazja dla samorządów, instytucji, organizacji pozarządowych, ale też dla młodych ludzi, by pokazać swoje pomysły i osiągnięcia.

Nagrody przyznawane są w czterech obszarach tematycznych, które dobrze oddają ducha Nowego Europejskiego Bauhausu. To m.in. działania zbliżające ludzi do natury, odbudowujące poczucie wspólnoty, wspierające tych, którzy najbardziej tego potrzebują, a także inicjatywy wpisujące się w gospodarkę obiegu zamkniętego.

W każdej kategorii wyróżniani są zarówno twórcy już zrealizowanych projektów, jak i młodzi wizjonerzy, którzy dopiero pracują nad swoimi pomysłami. Ci pierwsi, w ramach tzw. ścieżki „Mistrzowie” (Champions), otrzymują nagrody w wysokości 30 tysięcy euro za pierwsze miejsce i 20 tysięcy euro za drugie. Młodzi autorzy koncepcji, startujący w ścieżce „Wschodzące gwiazdy” (Rising Stars), mogą liczyć na odpowiednio 15 tysięcy i 10 tysięcy euro. Wszyscy laureaci zyskują też silne wsparcie promocyjne, w tym profesjonalną oprawę medialną.

Dotychczas odbyły się cztery edycje konkursu – od 2021 do 2024 r. Przez ten czas napłynęło ponad 5 tysięcy zgłoszeń z całej Europy i spoza niej, a łączna pula przyznanych nagród przekroczyła 1,5 miliona euro.

W tegorocznym finale znalazł się także projekt z Polski – Borowiackie Centrum Apiterapii, które z sukcesem łączy lokalne tradycje pszczelarskie z ochroną przyrody i edukacją ekologiczną. Rozstrzygniecie już we wrześniu.

Fundusze na innowacje i zmiany

Aby przejść od idei do działania, potrzeba pieniędzy. Dlatego Komisja Europejska powołała specjalny mechanizm finansowania działań Nowego Europejskiego Bauhausu na lata 2025-2027 – tzw. NEB Facility. To nowy instrument, który wspiera przemianę sąsiedztw i przestrzeni lokalnych – tak, by były bardziej zielone, dostępne i estetyczne.

Składa się z dwóch części. Pierwsza to komponent badań i innowacji, finansowany z programu Horizon Europe. Jego budżet wynosi 120 milionów euro rocznie. Wspiera on projekty badawcze i pilotażowe wdrożenia, koncentrując się na trzech tematach: łączeniu zielonej transformacji z demokracją lokalną i włączeniem społecznym; gospodarki o obiegu zamkniętym i regeneracyjnym w budownictwie; oraz nowych modelach finansowania i współpracy w rewitalizacji sąsiedztw.

Druga część to komponent wdrożeniowy, który opiera się na funduszach spójności i innych programach UE. Jego celem jest przeniesienie gotowych rozwiązań do praktyki – z planów na place budowy, z pomysłów do rzeczywistych zmian w przestrzeni lokalnej.

Pierwsze nabory ruszyły w 2025 roku. Najbliższy termin składania wniosków w komponencie badawczym upływa 12 listopada 2025 r.

Jak finansowana jest ta inicjatywa?

NEB korzysta z wielu źródeł w ramach budżetu Unii Europejskiej. Główne programy, z których czerpie, to Horizon Europe, Polityka spójności oraz LIFE. Do połowy 2024 r. na działania związane z tą inicjatywą przeznaczono już około 400 milionów euro. Co ważne, wiele krajów członkowskich, w tym Polska, zaczęło wprowadzać odniesienia do jej wartości także do swoich programów krajowych. Dzięki temu można szukać finansowania nie tylko w Brukseli, ale również na poziomie województw i gmin.

Impuls dla małych miejscowości

Wbrew pozorom nie jest to inicjatywa skierowana tylko do dużych miast. Komisja Europejska uruchomiła specjalny program NEB Boost, który wspiera małe gminy i miejscowości – zwłaszcza wiejskie i te liczące mniej niż 20 tysięcy mieszkańców.

W ramach tej edycji 20 gmin otrzyma po 30 tysięcy euro oraz wsparcie promocyjne – między innymi pomoc w stworzeniu filmu o projekcie i obecność w kanałach komunikacji Komisji Europejskiej. Wymagania nie są wygórowane – wystarczy, że projekt skupia się na budynkach lub przestrzeni publicznej, jest zgodny z ideą piękna, dostępności i ekologii oraz znajduje się na etapie wdrażania (choć nie musi być jeszcze ukończony). Ważne jest też zaangażowanie mieszkańców i poparcie lokalnych władz.

Zgłoszenia do edycji 2025 są już zamknięte, a wyniki poznamy 30 września podczas tej samej gali, na której ogłoszone zostaną wyniki konkursu NEB. Kolejne edycje programu mają szansę stać się stałym wsparciem dla małych ośrodków.

To może być także nasza historia

Choć Nowy Europejski Bauhaus powstał w Brukseli, jego siła tkwi w tym, co dzieje się lokalnie. To mieszkańcy miast, miasteczek i wsi – także w Polsce – wprowadzają go w życie, pokazując, że piękno i ekologia mogą iść w parze z troską o dziedzictwo kulturowe, lokalną tożsamość i dobrą jakość życia.

Warto śledzić rozwój tej inicjatywy, inspirować się dobrymi przykładami i szukać możliwości finansowania. Bo ten Bauhaus – choć nowy – jest bliski każdemu, kto chce zrobić coś dobrego dla swojej okolicy.

Mikel Landabaso Álvarez, dyrektor ds. sprawiedliwej i zrównoważonej gospodarki we Wspólnym Centrum Badawczym Komisji Europejskiej:

W Polsce założenia tej inicjatywy zostały szeroko uwzględnione w ponad 140 opublikowanych naborach wniosków, realizowanych w ramach różnych programów w 16 polskich regionach. Obejmują one takie obszary jak kultura i turystyka, efektywność energetyczna budynków, rozwój miast, rewitalizacja terenów zdegradowanych oraz dziedzictwo kulturowe. Jej elementy zostały także wprowadzone do mechanizmu Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT), który wspiera bardziej zintegrowane i dostosowane do lokalnych potrzeb podejście do rozwoju przestrzennego.

Strona internetowa Komisji Europejskiej

Punkty kontaktowe w Polsce: